Amamak luzaroan isilaraziak izan dira, haien bizitza zaintza eta uko hutsera mugatuko balitz bezala. Baina amona asko erabat feministak izan ziren. Nire biak halakoak izan ziren, feministak. Zortea izan zuten beren bizitzako gizona aukeratzeko, desiratik eta askatasunetik egin zuten hautua, ez betebeharretik. Ez dut inoiz ikusi haiek baino maiteminduagorik: errespetuan eta konplizitatean eraikitako maitasuna izan zen haiena.
Emakume borrokalariak izan ziren, nortasun handikoak. Amametako batek kontatzen du nola, erromeria batean, gehiegi hurbildu zitzaion mutil bati aurre egin eta aurpegia urratu zion. Ez zen keinu erraza izan: ausardia izan zen, duintasuna, eta ondorioak izan zitzakeen garai batean muga argi ezartzea. Ez zuen burua makurtu. Bere burua defendatu zuen. Bere burua aukeratu zuen.
Horregatik da garrantzitsua haien ahotsak entzutea. Sarri baztertu egiten ditugu emakumeen ahotsak: amamenak, langileenak, baserritarrenak, eskolatzerik izan ez zutenenak, analfabetoenak, migratzaileenak, ikusezin bihurtutako hainbesterenak. Haien kontakizunetan memoria, erresistentzia eta jakinduria daude.
Zoritxarrez, jada ezin dut amama baten ahotsa entzun. Baina zorionez, bestearen kontakizunak entzuten jarraitzen dut. Hura entzundako bakoitzean, bizipenak partekatzen dizkidanean, baieztatzen dut bera dela nire erreferente feminista, zalantzarik gabe.